آیا مایلید اهمیت گیاهان دارویی را بهتر درک کنید
اشتراک گذاری

برای آشنایی با گیاهان دارویی مخصوصا گیاهان دارویی استان بوشهر حتما مطالعه این مطلب را به شما پیشنهاد می کنم. بوشهر مامنی برای تولید و کشت گیاهان دارویی است که در آینده روش ها و فرصت های کارافرینی در این حوزه را نیز معرفی خواهیم کرد

اهمیت گیاهان دارویی

مقدمه (اهمیت گیاهان دارویی)

آمار جهانی نشان می دهد که مواد مؤثره بیش از ۵۰ درصد از داروهای تولید شده، طبیعی بوده و عمدتا منشا گیاهی دارند. در حال حاضر بیش از ۸۰ درصد از مردم کشورهای در حال توسعه به اهمیت گیاهان دارویی وابسته هستند. کشورهای تولید کننده ی مواد دارویی مثل آلمان، انگلستان، سوئیس و ژاپن استفاده از گیاهان دارویی را در سطحی وسیع در برنامه تولیدی خود قرار داده اند.

اهمیت گیاهان دارویی

کشور ایران با آب و هوای گوناگون، شرایط اقلیمی مختلف و فلور غنی حدود ۸ هزار گونه ی گیاهی، بدون شک می تواند در ردیف اول کشورهای تولید کننده گیاهان دارویی و فرآورده های آن قرار بگیرد. وجود اختلاف دمای ۵۰ درجه سانتی گراد، وجود اراضی ساحلی، کویری، کوهستانی و برخورداری از حدود ۳۰۰ روز آفتاب و تنوع گونه های زیستی و اختصاص بسیاری از گیاهان دارویی به سرزمین ایران، همگی ویژگی هایی هستند که در مقایسه با سایر تولید کنندگان، استعداد بالقوه ای را برای تولید انواع گیاهان دارویی در س طح وسیعی فراهم آورده است.

گیاهان دارویی در استان بوشهر

گیاهان دارویی در استان بوشهر

کثرت رویش گیاهان در ایران، همواره اذهان روشن افراد این مرز و بوم را متوجه مصارف غذایی، دارویی و صنعتی این گیاهان می نمود، اما استفاده از گیاهان به هر نیت و هدفی باید آگاهانه باشد و بین گونه های سمی، غذایی و دارویی آنها باید تفاوت قائل شد. حال که پس از سالها واردات داروهای صناعی به بازار متوجه عوارض نامطلوب آنها شده اند، باید گیاهان و به خصوص گیاهان دارویی را که عوارض کمتری دارد و در نظر مردم بیشتر قابل پذیرش است، به آنها شناساند. طی سال های اخیر به علت توجه خاصی که در ایران و سایر نقاط جهان به داروهای گیاهی و مواد طبیعی شده، فعالیت های زیادی جهت استخراج، خالص نمودن و تعیین ساختمان مولکولی ترکیبات به دست آمده از گیاهان به عمل آمده است. با توجه به ویژگی های آب و هوایی استان بوشهر، گرچه گیاهان دارویی این منطقه فلور گیاهی محدودی دارند، ولی گیاهان آن اکثرا از نظر خواص دارویی قابل توجه هستند. استان بوشهر دارای گونه های منحصر به فرد زیادی از گیاهان دارویی است. از دی ماه تا تیر ماه بهترین زمان رویش انواع گونه های گیاهان دارویی در جنوب کشور می باشد. علاوه بر گیاهان دارویی که به صورت خودرو رشد می کنند، در حال حاضر تعداد زیادی از این گیاهان قابلیت تولید در سطح وسیعی در استان بوشهر دارند، اما به دلیل زراعت تک محصولی که در حال حاضر در بین کشاورزان استان بوشهر رواج زیادی داشته این عمل خسارات جبران ناپذیری را در بر خواهد داشت؛ لذا به نظر می رسد تهیه منبعی با هدف شناسایی و معرفی گیاهان دارویی استان بوشهر و استفاده کارشناسان، کشاورزان، دانشجویان و سایر علاقه مندان به این رشته لازم و ضروری به نظر می رسد.

قسمت های مورد استفاده گیاهان

بخش های مختلف گیاه (برگها، ریشه، پوست، میوه یا دانه) اغلب دارای ترکیبات و مواد مؤثره کاملا متفاوتی هستند؛ به طوری که ممکن است قسمتی سمی باشد اما دیگر بخش ها بی ضرر می باشند؛ به عنوان مثال کپسول های میوه خشخاش داروهای بسیار قوی هستند، در حالی که دانه های آن تقریبا فاقد الكالوئید می باشند، در گیاه درمانی ممکن است که کل گیاه و یا فقط قسمت خاصی از آن به عنوان دارو و جهت درمان مورد استفاده قرار گیرد. در دستورالعمل های رسمی یا برچسب های فرآورده های تجاری جهت جلوگیری از سردرگمی، نام دارویی گیاه و قسمت های مورد استفاده آن گیاه ارائه می شود.

ریشه

ریشه گیاه دارویی سنبل الطیب

ریشه (radix or rad)

ریشه های چوبی یا نرم (یا پوست بیرونی ریشه در بسیاری از گونه های گیاهی به عنوان دارو مورد استفاده قرار می گیرد. ریشه ها ممکن است فیبری (مانند ریشه گزنه)، سفت (مانند ریشه شیرین بیان) یا نرم (مانند ریشه پنجه شیطان) باشند.

ریزوم (rhizome or rhiz)

ریزوم (rhizome or rhiz)

ریزوم (rhizome or rhiz)

ریزوم به صورت ساقهای چوبی، نرم، بلند و باریک است که معمولا به صورت افقی در زیر زمین رشد کرده، برگهای آن روی خاک و ریشه اش زیر خاک قرار دارد. باید بین ریشه های واقعی و ریزومها تفاوت قائل شد و آنها را از هم جدا کرد. مثال های مختلفی از گیاهان دارویی وجود دارد که اساسا به خاطر ریزومشان مورد استفاد قرار می گیرند؛ از این گروه می توان به کاوا – کاوا و زنجبیل اشاره نمود.

پیاز

پیاز

پیاز (bulbus)

پیاز، ساختاری نرم است که شامل لایه ها و پوسته های خارجی و داخلی زیادی می باشد، این پوسته ها که اصطلاحا فلس نامیده می شوند اساسا برگهای قاعده ای هستند. پیازهایی که از آن ها استفاده دارویی می شود پیاز خوراکی، سیر و squill اروپایی می باشد.

غده

غده

غده (tuber or tub)

غده برجستگی نرمی در زیر زمین است که معمولا از ساقه و گاهی از ساقه و ریشه شکل می گیرد؛ از غده های مورد استفاده در گیاه درمانی می توان به غده های سورنجان و Hypoxis hemerocallidea اشاره نمود.

پوست ( cortex or cort)

پوست لایه خارجی محافظ تنه درختان است که به وسیله لایه سلولهای زنده سطح چوب تولید می شود. معمولا پوست دارای مقدار زیادی از مواد مفید است و در بعضی گیاهان مصارف دارویی دارد. برخی از گیاهانی که پوست آنها استفاده دارویی دارد عبارتند از: پوست گنه گنه، پوست بلوط و پوست بید.

چوب (lignum or lig)

درختانی که چوب آن ها مصرف دارویی دارد می توان به چوب سندل و چوب کاسیا اشاره کرد.

برگ (folium or fol)

ممکن است برگها به تنهایی یا همراه با برگچه ها و دمبرگ ها مورد استفاده قرار گیرند، ساقه ها و حتی گاهی شاخه های کوچک نیز مورد استفاده قرار می گیرند؛ به عنوان مثال در گیاه ژینکو فقط برگها مصرف دارویی دارند.

اندام هوایی (herba)

در این حالت تمام بخش های هوایی گیاه برداشت شده و مورد مصرف قرار می گیرند، کار برداشت نیز هنگامی صورت می گیرد که گیاهان در فصل گلدهی باشند. از این نوع گیاهان می توان به هوفاریقون (علف چای) اشاره کرد.

گل ها (flos)

گل ها به صورت مشخصی در طب سنتی مورد استفاده قرار می گیرند، از این گروه می توان به غنچه های گل میخک، گل های بابونه و بابونه رومی اشاره کرد. گاهی اوقات قسمت های خاصی از گل استفاده دارویی دارد مانند غلافهای گل در چای ترش، پرچم در زغفران، کاکل ذرت یا حتی گردو. گاهی اوقات کل گل آذین قابل استفاده است، مانند مخروط های گیاه رازک.

میوه (fructus or fr)

عمومی ترین میوه های ریز خشک که مصرف دارویی داشته و اغلب با دانه ها یا بذر اشتباه گرفته می شوند، متعلق به میوه هایی از خانواده هویج هستند؛ این موارد شامل میوه های رازیانه و انیسون می شود. بعضی اوقات کل میوه خشک شده مورد مصرف قرار می گیرد که میوه پیرو (اربس) یا خار مریم از این گروه است، در بعضی حالات فقط بخش های خاصی از میوه مصرف دارویی دارند که از آن جمله می توان به پوست انار یا پوست نارنج اشاره کرد. (اهمیت گیاهان دارویی)

دانه (semen or sem)

دانه ها در میوه های گیاهی وجود دارند و گاهی اوقات به عنوان دارو مورد استفاده قرار می گیرند، در این حالت دیگر گوشت و پوست میوه ارزشی ندارد و فقط باید دانه ها را جدا و مصرف نمود؛ از این دانه های دارویی می توان به دانه کرچک و دانه شنبلیله اشاره نمود.

صمغ گیاه دارویی

صمغ

صمغ (gumni)

صمغ ها به صورت مواد جامد و نسبتا سختی هستند که حاوی مخلوطی از پلی ساکاریدها می باشند. این مواد در آب محلول بوده و تا حدی به وسیله انسان قابل هضم می باشند. گاهی اوقات درخت از ساقه آسیب دیده و صمغ به عنوان مکانیسم دفاعی خارج می شود تا زخم ها و آسیب های درخت را پوشانده و از وارد شدن باکتری ها و قارچهای بیماری زا به آن جلوگیری نمایند. یک نمونه از این صمغ ها، صمغ عربی است که از گیاه اکاسیا حاصل شده و در صنایع

داروسازی کاربرد دارد. صمغ ها هنگامی که با آب مخلوط می شوند به عنوان ژل شناخته می شوند، نمونه ای از این ژل در قسمت داخلی برگ گیاه صبرزرد دیده می شود.

رزین (resina)

رزین ها به وسیله سلول ها یا مجاری مشخصی در گیاه ترشح می شوند، رزین ها حاوی اسانس های روغنی و ترپن های پلی مریزه بوده و معمولا در آب قابل حل نیستند. از رزین های شناخته شده می توان به رزین frankincense از گیاه گندر، رزین myrrh و رزین mastic از گیاه مصطکی اشاره نمود که این رزین به عنوان ماده ای چسبنده برای چسباندن سرپوش دندان در دندانپزشکی کاربرد دارد. بالزامها یا رزین های بالزامیک، رزین هایی هستند که دارای مقادیر زیادی اسید بتروتیک، اسید سینامیک یا استرهای آنها می باشند؛ از الزام های شناخته شده می توان به بالزامهای tolu از myroxylon balsamum الزام sima benzoin از styrax benzoin و بالزام Sumatra banzoin از styranbenzoin اشاره نمود.

اسیدهای چرب (oleum)

روغن های غیر فرار گیاهی هستند که از دانه ها یا میوه های گیاهان به دست آمده و در آب حل نمی شوند. این روغن ها به عنوان اسید گلیسیریدها شناخته می شوند، چون از یک مولکول گلیسرول متصل به انواع مختلفی از اسیدهای چرب تشکیل شده اند. روغن کرچک (از دانه های کرچک) نمونه ای از این روغن ها با مصارف دارویی متعدد است. دیگر روغن ها (مانند روغن زیتون) | به عنوان ماده حامل در فرمولاسیون های مایع و مرهم (به عنوان مثال در رایحه درمانی) مورد استفاده قرار می گیرند.

اسانس های روغنی (aetheroleum)

این روغن های فرار معمولا طی فرآیند تقطیر با بخار از گیاهان جداسازی می گردند. این اسانس ها حاوی مونوترپنوئیدها، سسکوئیترپنها، فنيل پروپانوئیدها و کومارینها بوده و به عنوان مواد مؤثره گیاهان دارویی اهمیت قابل توجهی دارند؛ از این گروه می توان به اسانس روغنی کامفور (از چوب دارچین و روغن نعناع (از برگهای نعناع فلفلی) اشاره کرد).

شکل های مصرف (فرمولاسیونها)

 عصاره گیاه دارویی

 عصاره ها (Extract)

به صورت مخلوطهای خام غلیظ، پودر و یا مایع با ترکیبات شیمیایی می باشند که با استفاده از آب و حلال های کلی مانند الکل اتانول از گیاهان استخراج شده اند؛ در نتیجه این عصاره ها حاوی بقایای محلول گیاه (معمولا حدود ۲۰ درصد وزن كل) و بقایای غیر قابل حل (حدود ۸۰ درصد وزن کل) | می باشند که این قسمت اخیر به عنوان ضایعات خارج می گردد. روغن های فرار معمولا به وسیله تقطیر با بخار و گاهی اوقات به وسیله تقطیر حلال تهیه می شود. نسبت گیاه در عصاره های عادی (HER) عموما ۰.۰۲ یا گاهی اوقات ۰.۰۱ است که می گویند گیاه حاوی ۲ یا ۱ درصد اسانس روغنی است. در گذشته این عصارهها اساسا در طب سنتی مورد استفاده قرار می گرفت، اما امروزه در موارد دیگر نیز مورد استفاده قرار می گیرند.(اهمیت گیاهان دارویی)

عصاره های خاص

عصاره هایی هستند که شرایط به دست آوردن و استخراج پیشرفته تر و دقیق تری دارند (به عنوان مثال با استفاده از دی اکسید کربن مایع)، تا میزان مواد شیمیایی موجود در ترکیب بیشتر گردد و میزان مواد زاید به حداقل رسیده و یا به طور کلی حذف گردد.

فرآورده های تک گیاهی (monopreparations)، فرآورده هایی را شامل می شوند که فقط یک گیاه دارویی در تهیه آنها به عنوان جزء مؤثره به کار گرفته شده است.

مخلوطها

فرآوردهای دارویی را شامل می شوند که در تهیه آنها از دو یا چند نوع گیاه استفاده شده باشد، تأثیرات آنها یا به صورت متمایز و مستقل از هم است یا اثر همدیگر را تشدید (سیزژیست) می کنند. گیاهان دارویی در طب سنتی چین و آفریقا معمولا به صورت مخلوط به کار گرفته می شوند و استفاده از ترکیبات تک گیاهی بسیار نادر است.

چای های گیاهی

چای های گیاهی

چای های گیاهی

در واقع دم کرده هایی هستند که از قرار دادن گیاهان دارویی در آب جوش حاصل می شوند، استفاده از کلمه چای به دلیل استفاده از چای سیاه (با نام علمی Camellia sinensis) مرسوم شده است اما در چای های دارویی، معمولا گیاهان موجود در چای نیز ذکر می شوند تا با چای سیاه اشتباه نشوند. به عنوان مثال گفته می شود چای رازیانه؛ البته باز استفاده از عبارات چای نعناع یا چای زنجبيل مبهم است و مشخص نمی کند که در این نوع چای ها، آیا فقط از این گیاهان استفاده شده است، یا این که همراه با چای سیاه به صورت توأم تهیه و مصرف می شوند. لازم به ذکر است که تفاوت میان چای های طبی و چای های غیر طبی – که برای مزه دلپذیر آن مصرف می شوند . هنوز به طور کامل قابل تشخیص نیست.

مخلوط های چای (species)

شامل تعدادی از گیاهان دارویی (معمولا ۷- ۴ گیاه) است که حاوی مواد مؤثره (گیاه دارویی که بیشترین اهمیت را در درمان بیماریهای خاص دارد)، مواد مکمل (تکمیل کننده اثرات دارویی مواد و مواد همراه (موادی که به جهت بهبود طعم، بو یا رنگ چای افزوده می شوند) می باشد. از این گروه مخلوطهای چای می توان به چای صفرا، چای تلخ، چای آرامش بخش، یا چای عصبی و چای ملین اشاره نمود.

جوشانده ( decoctum)

به فرآوردهایی گفته می شد که با افزودن آب سرد به گیاه دارویی و جوشاندن این مخلوط تهیه می گردد؛ در این حالت، پس از رسیدن دمای مخلوط به دمای جوش، باید به مدت ۱۰- ۵ دقیقه این جوشیدن ادامه داشته باشد و سپس مخلوط صاف گردد.(اهمیت گیاهان دارویی)

دم کرده (infusum)

فرآورده هایی را شامل می شود که با افزودن آب جوش به گیاه و ماندن این مخلوط برای مدت ۵ دقیقه تهیه می شود، پس از این مدت مخلوط صاف می شود؛ گاهی اوقات دم کرده ای را به عنوان چای نیز می شناسند.

خیساندن (maceration)

از افزودن آب سرد به گیاه دارویی و گذاشتن این مخلوط برای مدت ۸-۶ ساعت در دمای اتاق تهیه می شود، پس از این مدت باید مخلوط را صاف نمود.

افشره یا شیره (succus)

با فشردن بخش های تازه برداشت شده گیاهی در آب تهیه می گردد، این فرآورده را می توان جهت افزایش طول عمر و مدت ماندگاری، پاستوریزه و یا در دمای بسیار بالا ضدعفونی کرد.

شربت نعنا و تخم ریحون

شربت نعنا و تخم ریحون

شربت (sirupus)

فرآورده های غلیظ با حدود ۱۶ درصد ساکارز (بیش از ۵۰ درصد) می باشد. محلول های اشباع شده از شکر، فاقد هرگونه میکروارگانیسم می باشند، زیرا آب مورد نیاز جهت رشد میکروب ها وجود ندارد. شربتها عمدتا به عنوان چاشنی و برای از بین بردن بو و طعم نامطلوب مواد دیگر به کار می روند. شربتها هنگامی که به عنوان داروهای ضد سرفه به کار می روند باید به صورت جرعه جرعه توسط بیمار مصرف شوند تا بیشترین زمان ممکن را در تماس با لایه مخاطی ملتهب داشته و اثربخشی مناسبی داشته باشند.

تنتور

تنتور

تنتور (tincture)

شامل محلولی الکلی (با حدود ۷۰- ۳۰ درصد آب) است که از بخش های مورد نظر گیاه دارویی تهیه می گردد. برای تهیه تنتور، مخلوط گیاه دارویی برای مدت خاصی در داخل محلول می ماند و پس از آن با عمل صاف کردن بخش مایع از گاز جداسازی می گردد. تنتور اولیه (تنتور مادر) اغلب با استفاده از اتانول ۷۰ درصد تهیه شده، سپس نسبت مشخصی از گیاه دارویی محلول با آب مقطر تقطیر می گردد. گاهی اوقات ممکن است به جای استفاده از الكل به عنوان حلال از گلیسیرین استفاده شود که در این حالت تنتور حاصل نیز تنتور گلیسیرینه خواهد بود.

اسانس های طبی به صورت ترکیب های فرار (معمولا اسانس های روغنی) هستند که در الکل یا مخلوط آب و الکل حل شده اند. اسانس های طبی اغلب از مخلوط گیاهان دارویی معطر و الكل تهیه می شوند و سپس به وسیله تقطیر یا بخار از یکدیگر جداسازی می گردند.

روغن های طبی در واقع اسیدهای چرب یا موم های مایع هستند که با عصاره های طبی مخلوط شده و به صورت داخلی یا خارجی مصرف می گردند، روغن سیر اغلب به این طریق تهیه می شود. در رایحه درمانی مرسوم است که اسانس های روغنی را در روغن های حامل مانند روغن زیتون، روغن بادام یا روغن جوجوبا حل می نمایند (روغن جوجوبا در واقع روغن نمی باشد بلکه موم مایع است).(اهمیت گیاهان دارویی)

چای های فوری به صورت عصاره های دارویی خشک و پودر شده هستند که معمولا با مواد حامل مانند ساکارز، لاکتوز، یا مالتودکسترین مخلوط می شوند تا میزان حلالیت آنها افزایش غلظت آنها کاهش یافته و ماندگاریشان بیشتر شود. مواد حامل اغلب در طی اسپری نمودن عصاره گیاهی دارویی اضافه می گردند.

چای های کیسه ای حاوی مقدار استانداردی از مخلوطهای گیاهان دارویی هستند. تهیه چای های کیسه ای روشی معمول و رایج است اما باید توجه داشت که عمر این گونه فرآورده ها کم است، زیرا به دلیل خرد شدن گیاهان دارویی، در این حالت سطح تماس این مواد با اکسیژن و اکسیداسیون زیاد شده و در نتیجه ترکیبات و مواد فرار آن از گیاه دارویی خارج می شوند.

گرانولها از به هم پیوستن ذرات کوچک پودرها یا عصاره های پودری به وسیله ژلاتین، لاكتوز، یا ساکارز تهیه می شوند. گرانول ها هم می توانند به همین صورت مصرف شوند و هم این که به شکل قرص و کپسول تهیه شده و در اختیار بیمار قرار گیرند.

کپسول ها در واقع بسته های کوچکی هستند که از ژلاتین ساخته شده اند و دارای فرآوردهای طبی یا عصاره های گیاهی به مقدار لازم بوده و به دلیل داشتن روکش از نور، هوا و رطوبت در امان می مانند. کپسول های ژلاتین سخت دارای دو نیمه هستند که در داخل یکدیگر قرار می گیرند. پوسته کپسول علاوه بر ژلاتین، حاوی یک ماده نرم کننده (گلیسرول یا سوربیتول)، آب، عوامل ایجاد رنگ و ترکیبات ضد میکروبی نیز می باشد. ژلاتین در حالت کلی از جانوران تهیه می شود اما کپسول هایی که vcapstm یا vegecaps نامیده می شوند از جانوران گیاه خوار تهیه می شوند. کپسول های ژلاتین نرم اشکال مختلفی دارد (اغلب کروی یا تخم مرغی هستند) و حاوی فرآوردهای مایع یا نیمه مایع می باشند که ممکن است مانند عصاره های روغنی به کلی فاقد آب باشند.

قرص های بدون پوشش با تحت فشار قرار دادن اجزاء و مواد مفید دارویی پس از افزودن مواد همراه یا مواد چسبنده تهیه می شوند، اما گاهی اوقات ممکن است جهت بهبود طعم و یا رنگ و یا تسریع در حل شدن آن در آب، یک سری مواد افزودنی به آنها اضافه گردد. قرص های پوشش دار مشابه قرص های بدون پوشش هستند، با این تفاوت که در قرص های پوشش دار، یک لایه ی پوششی که شامل شکر، عامل رنگ دار نمودن، چربی، موم و عواملی دیگر مانند سلولز استات فستالات نیز وجود دارد. این ماده اخیر ماده پوششی است که برای تهیه قرص های FCT به کار می رود، این گونه قرص ها پس از وارد شدن به معده

هضم نشده و نسبت به شیرهی معده مقاوم هستند اما به محض رسیدن به روده و قرار گرفتن تحت تأثیر آنزیم روده تجزیه شده و اجزای مفید آن تأثیر خود را بر جای می گذارند.

قرص های پوشش دار دارای طول عمر بیشتری بوده و راحت تر بلعیده می شوند، زیرا وجود این پوشش سبب می شود که طعم قرص چندان مشخص نشود و بیمار به راحتی بتواند آن را مصرف نماید.

حبه ها (pills)

با تقسیم کردن و بریدن فرآورده های نیمه جامد به بخش های کوچک با اندازه و وزن های مختلف تهیه می شود و قبل از آن که فرصت داده شود تا این مواد خشک شوند، آنها را به شکل خاصی که مدنظر است در می آورند. صنعت pills امروزه کاملا مکانیزه شده است اما در گذشته تهیه pillsها به عنوان بخشی از تمرین های عملی داروساز بود.

Lozenge ها یا پاستیل ها، فرآورده هایی مشابه قرص ها هستند که جهت مکیدن یا جویدن ساخته شده اند و دلیل آن نیز این است که این گونه مواد مؤثره باید به تدریج رهاسازی گردند؛ این گونه فرآوردها تحت فشار تهیه نمی شوند، اما همیشه به شکل نیمه جامد بوده و طعم شیرینی دارند. ماده شیرین کننده عمده در این فرمولاسیونها ساکارز است که همراه با مقدار کمی صمغ (مانند صمغ عربی یا کتیرا)، عوامل طعم دهنده و آب مخلوط شدهاند.

شیاف ها فرآورده های استوانه مانندی هستند که جهت وارد کردن به داخل راست روده، مهبل و رحم به کار می روند، این گونه داروها باید در آن قسمت بماند تا بر اثر دمای بدن باز شده و به تدریج جذب گردند. فرآوردهای حاصل از گیاهان دارویی به ندرت به این شکل مصرف می گردند.

مرهم ها، خمیرها و ژل ها فرآوردهای نیمه جامدی هستند که برای استعمال خارجی مصرف می شوند و حاوی مواد دارویی در یک ماده حامل مناسب (جلال آبی یا روغنی) می باشند.(اهمیت گیاهان دارویی)

داوود دوانی / مهمترین گیاهان دارویی استان بوشهر

اشتراک گذاری

لينک کوتاه :

دیدگاه بگذارید

avatar
  عضویت  
اطلاع رسانی