نوحه و نوحه خوانی در بوشهر سنتی دیرینه و دیرپا
اشتراک گذاری

نوحه و نوحه خوانی در بوشهر چیست و چه ترتیب و آدابی دارد. انواع مراسم سینه زنی و سبک عزاداری بوشهری ها در مناسبت های دینی به چه صورت است و چگونه پا گرفته است؟ در ایام عزاداری آخر صفر نگاهی اجمالی به برخی از سویه های این سنت دیرپا در بوشهر داریم.

نوحه و نوحه خوانی در بوشهر

سیراف خبر؛ نرگس ستوده: نوحه و نوحه خوانی در بوشهر قدمت پر رنگی دارد. جایگاهی که مرثیه و نوحۀ بوشهر دارد، در کمتر شهری شاهد هستیم. نوحه‌هایی که بومی همین جا است، زاییدۀ ذهن و سر برآمده از بانگ رسای مردم همین خاک است. نوحه‌هایی که با شنیدنشان حزن و غم بیش از پیش بر قلب و روحمان چیره می‌شود. فقط کافی است چشمانمان را ببندیم و گوش بسپاریم تا نم نم اشک تبدیل به سیلابی روان شود.

قبل از اینکه به نوحه و نوحه خوانی در بوشهر بپردازیم، بهتر است به این سوال که اصلاً نوحه دقیقاً چیست قدری جواب بدهیم. در فرهنگ معین لغت نوحه به گریه و زاری کردن به آواز بلند معنی شده است و در فرهنگ‌ها آن را «شعری دانسته اند که در مراسم سوگواری خوانده شود؛ اعم از سوگواری برای کسی که تازه مرده یا برای امامان شیعه. نوحه همچنین یک واژۀ عربی است برگرفته از ریشۀ نوح به معنی گریه، زاری، مصیبت، ذکر مصیبت و مصیبتی که به آواز بلند غم انگیز بیان شود».

 معنای دیگر نوحه در فارسی فریاد، شیون، فغان، مویه، ندبه، مویه گری است. فرهنگ دهخدا دربارۀ نوحه خوان می‌گوید، نوحه خوان کسی است که در ایام سوگواری امامان، برای دسته‌های سینه زن، زنجیر زن و سایر عزاداران، اشعار مصیبت، نوحه و مرثیه را با آهنگی سوزناک و مخصوص می‌خواند و عزاداران به آهنگ او سینه یا زنجیر می‌زنند.

کمتر کسی دیده می‌شود که صدای نوحۀ نوحه گران و شیون کنان را بشنود و متأثر نگردد. کسانی هستند که با شنیدن نوحه، از خود بی‌خود می‌شوند حتی از هوش می‌روند؛ البته کسانی دیگر هم هستند که هیچ نوحه‌ای متاثرشان نمی‌سازد.

اوج نوحه خوانی در بوشهر

حد اعلای نوحۀ بوشهر، ماتم سرایی است برای امام حسین علیه السلام و یاران شهیدش که در دهم محرم سال ۶۱ هجری در کربلا به شهادت رسیدند. پر هیجان‌ترین مراتب مرثیه در بوشهر، روضه و نوحه حضرت علی اصغر است که این هم به عهدۀ روضه خوان است به ویژه در شب عاشورا و زمانی که شدت تأثر حاضرین به اوج رسید، قنداقه شبیه سازی شدۀ علی اصغر را روی دو دست می‌گیرد و از منبر پایین می‌آید و در میان جمعیت به نوحه و ذکر مصیبت علی اصغر می‌پردازد. ضمناً گهوارۀ تزیین شدۀ علی اصغر هم در وسط مجلس جلوه نمایی می‌کند. زنان نیز در شیون و زاری و نوحه علی اصغر همکاری می‌کنند.

ای اصغر شهید من لای لای                                            طفل نخورده شیر من لای لای

ای کودک صغیر من لای لای                                          طفل نخورده شیر من لای لای

مراسم صبحدم خوان در شب عاشورای بوشهر

صبحدم خوان در نوحه و نوحه خوانی در بوشهر کسی است که همراه با چرخیدن عزاداران به دور علم، مرثیۀ صبحدم را می‌خواند که معمولا از وجود نوحه خوان محل یا اشخاص دیگر استفاده می‌شود. در شب عاشورا مردم تا صبح بیدارند و در حسینیه ها، مساجد و تکایا مراسم صبحدم را بر پا می‌دارند. صبحدم بعد از اتمام مراسم روضه، دمام و سینه زنی شب عاشورا انجام می‌گیرد. علم بزرگ را در میان ماتم سرا (مسجد، حسینیه، تکیه) نگه می‌دارند و دسته صبحدم خوان (مردان جلو و زنان پشت سر) دور علم می‌چرخند و با غم و اندوه فراوان به سر و سینۀ می‌زنند و در اشعاری که می‌خوانند، از صبح می‌خواهند تا دیرتر بدمد تا شهادت امام حسین به تاخیر بیوفتد.

ای صبحدم یک دم مدم                                                            یکی امشبی بهر خدا

ای تا حسین کشته نگر                                                                اندر زمین کربلا

آهنگ این نوحه آنچنان سوزناک است که محال است کسی بشنود و دچار تاثر و اندوه نشود. این مراسم تا طلوع سپیدی صبح آشکار می‌شود، خروش نوحه و ضجه به آسمان می‌رسد و همه با هم می‌خوانند:

صبح قیامت دمید                                                                      گشت به کام یزید

 

سبک عزاداری بوشهری ها

در نوحه و نوحه خوانی در بوشهر برای شروع سینه، یک نوحه خوان اقدام به خواندن می‌کند که او را « سر خوان » یا نوحه اول گویند و زمانی که صف‌های سینه زن کامل شد و تعداد آنها به چند صف رسید نوحه خوان اصلی وارد گود سینه‌زنی می‌شود، در میان آخرین صف که در وسط قرار دارد می‌ایستد و با شروع نوحه صفوف عظیم و متعدد سینه زنان را اداره می‌کند. تجربه و مهارت و نظم نوحه خوان به صلابت و گیرایی و نظم حرکات دست و پای سینه زنان می‌افزاید.

نوحه خوان بنا به مناسبت مصیبت روز نوحه خود را ارائه می‌دهد. مثلاً نوحه‌های ماه محرم با نوحه‌های ماه صفر و شب‌های نوزدهم و بیست و یکم رمضان و ایام فاطمیه، تفاوت دارند. برای هر یک از شهدای کربلا نوحه‌های خاص وجود دارد. نوحۀ علی اکبر، نوحۀ علی اصغر، قاسم، عباس، حر، نوحۀ حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و امام رضا (ع) و حتی نوحه‌هایی که در شب آخر ماه صفر که به روایتی شب وفات جد و جدۀ انسان یعنی حضرت آدم و حضرت حوا و در بوشهر به نام شب درگذشت «ننه بوای آدم» است همه با هم فرق دارند.

در نوحه و نوحه خوانی در بوشهر برای ماه مبارک رمضان اشعار و نوحه‌های مربوط به شهادت حضرت علی (ع) رایج هستند و در ایام فاطمیه اشعار و نوحه‌های مربوط به آن بانوی بزرگوار حضرت فاطمه زهرا (س) رواج دارند. جالب این است که تنوع نه تنها در نوحه‌های عادی وجود دارد بلکه در نوحه‌ها و اشعار واحد نیز به مناسبت‌های مختلف، تفاوت موجود است.

مسئلۀ نوحه و نوحه خوانی در بوشهر، همیشه به صورت جدی و با علاقه دنبال شده است. در شعر شعرای منطقۀ بوشهر پدیدۀ نوحه و مرثیۀ رواج بسیار دارد و در شعر کسانی مثل محمد خان دشتی، سوگ سرود و اشعار غم انگیر در رثای سرور شهیدان فراوان است، چنان که محمد خان تحت تاثیر دوازده بند محتشم کاشانی، چهل و هشت بند را ساخته است که بسیار محکم و استوار و جزیل است و در دیوان او که چاپ بمبئی است دیده می‌شود. ناخدا عباس دریانورد، نوحه خوان و نوحه ساز معروف بوشهری ( تولد مهر ۱۲۵۷ وفات فروردین ۱۳۳۳ ش ) تمام اشعار نوحه‌ها را خود ساخت و آهنگ بر روی آنها می‌گذاشت و در مراسم سینه زنی می‌خواند و تا امروز نیز اشعار و نوحه‌های ناخدا عباس مورد استفاده قرار می‌گیرند. نوحه خوان مشهور دیگر جهانبخش کردی‌زاده مشهور به بخشو یا بخشی (زادهٔ ۱۰ خرداد ۱۳۱۵، بوشهر – درگذشتهٔ ۱۹ مرداد ۱۳۵۶، شیراز) نوحه‌خوان و مداح استان بوشهر در جنوب ایران بود. او صاحب سبکی خاص و صدای استثنایی در عزاداری و سینه‌زنی سنتی بوشهر بوده‌ است. وی همچنین موجب معرفی این نوع و شیوهٔ عزاداری، در سطح کشور و جهان شد. نوحه سرایان و نوحه خوانان بسیار در طول دو سدۀ اخیر از بوشهر و نواحی دیگر استان برخاسته اند که هر یک شیوه‌ها و روش‌های مخصوص به خود داشته و دارند. این نوحه سرایان اگر با تشویق‌های معنوی و مالی حمایت شوند چه بسا که استعداد‌های بسیار از خود نشان خواهند داد اما آن چه که بیش از همه باعث دلگرمی و شور و خروش آنها است همان عشق به امام حسین و اهل بیت (ع) است.

 

برگرفته از کتاب استان زیبای بوشهر با تلخیص _ نویسنده دکتر سید جعفر حمیدی

 

 

 

اشتراک گذاری

لينک کوتاه :

دیدگاه بگذارید

avatar
  عضویت  
اطلاع رسانی